Διανύοντας την Εποχή της Μοναξιάς

GEORGE MONBIOT/THE GUARDIAN

Διανύοντας την Εποχή της Μοναξιάς

• 

Zωγραφική: Κωστής Μουδάτσος. Γκαλερί «Αργώ». 13/1 - 8/2.

Πώς μπορούμε να αποκαλέσουμε την εποχή μας; Δεν είναι η εποχή της πληροφορίας: η αποτυχία των προσπαθειών που είχαν αναπτυχθεί για τη διεύρυνση και την ποιοτική αναβάθμιση της εκπαίδευσης άφησε ένα κενό που καλύφθηκε από το μάρκετινγκ και τις θεωρίες συνωμοσίας. Οπως η λίθινη εποχή, η εποχή του σιδήρου ή η εποχή του Διαστήματος, η ψηφιακή εποχή λέει πολλά για την τεχνολογία μας αλλά λίγα για την κοινωνία. Ο όρος «ανθρωπόκαινος», δηλαδή η εποχή κατά την οποία οι άνθρωποι ασκούν μείζονα επιρροή στη βιόσφαιρα, αδυνατεί να διακρίνει τούτο τον αιώνα από τους 20 προηγούμενους. Ποια ξεκάθαρη κοινωνική αλλαγή σφραγίζει τον καιρό μας; Για μένα είναι φανερό. Ζούμε στην Εποχή της Μοναξιάς.

Οταν ο Τόμας Χομπς ισχυρίστηκε ότι στη φυσική μας κατάσταση, πριν αναδυθεί η κρατική εξουσία για να μας επιβάλει κάποιον έλεγχο, βρισκόμασταν σε διαρκή πόλεμο ο ένας εναντίον του άλλου, δεν θα μπορούσε να σφάλλει περισσότερο. Είμαστε εξαρχής κοινωνικά όντα, μέλισσες-θηλαστικά που εξαρτώνται απολύτως το ένα από το άλλο. Οι ανθρωπίδες της Ανατολικής Αφρικής δεν θα μπορούσαν να επιβιώσουν ούτε μία νύχτα μόνοι τους. Εχουμε διαμορφωθεί, σε μεγαλύτερο βαθμό από όλα σχεδόν τα άλλα είδη, σε σύνδεση και αλληλεξάρτηση μεταξύ μας. Η εποχή στην οποία ζούμε τώρα, όλο και πιο απομονωμένοι από τους άλλους, δεν μοιάζει με καμιά προηγούμενη.

Πριν από μερικούς μήνες διαβάσαμε ότι η μοναξιά έχει γίνει επιδημική στους νέους ενηλίκους. Τώρα μαθαίνουμε ότι πλήττει εξίσου και τους μεγαλύτερους σε ηλικία. Μια μελέτη που δημοσίευσε η οργάνωση Independent Age διαπιστώνει ότι, στη Βρετανία, η ακραία μοναξιά είναι ένα φαινόμενο που αυξάνεται με τρομερή ταχύτητα σε άνδρες και γυναίκες άνω των 50 ετών. Η κοινωνική απομόνωση, διαπιστώνουν σχετικές έρευνες, είναι εξίσου ισχυρή αιτία πρόωρου θανάτου όσο και το να καπνίζει κανείς 15 τσιγάρα ημερησίως και είναι δύο φορές πιο επιβλαβής από την παχυσαρκία. Η άνοια, η υπέρταση, ο αλκοολισμός και τα ατυχήματα –και μαζί μ’ αυτά όλες οι ψυχικές διαταραχές– αποκτούν μεγαλύτερη συχνότητα και χειρότερες συνέπειες όταν οι δεσμοί έχουν κοπεί. Δεν μπορούμε να τα βγάλουμε πέρα μόνοι μας.

Ναι, εργοστάσια έχουν κλείσει, πολλοί ταξιδεύουν με ιδιωτικό αυτοκίνητο αντί για λεωφορείο, χρησιμοποιούν το YouTube αντί να πάνε στο σινεμά. Ωστόσο, αυτές οι αλλαγές από μόνες τους δεν μπορούν να εξηγήσουν την ταχύτητα της κοινωνικής μας κατάρρευσης. Οι δομικές αυτές αλλαγές συνοδεύονται από μια ιδεολογία που επιβάλλει και δοξάζει την κοινωνική απομόνωση. Ο πόλεμος του ενός ανθρώπου εναντίον του άλλου –ο ανταγωνισμός και ο ατομικισμός με άλλα λόγια– είναι η θρησκεία του καιρού μας, στηριγμένη σε μια μυθολογία για μοναχικούς καβαλάρηδες και αυτοδημιούργητους που κατακτούν τα πάντα από τη μια μέρα στην άλλη. Για το πιο κοινωνικό όλων των πλασμάτων, για το ον που δεν μπορεί να ζήσει χωρίς αγάπη, η κοινωνία δεν υπάρχει, μόνο ο ηρωικός ατομικισμός. Εκείνο που μετράει είναι να κερδίζεις, όλα τα άλλα είναι παράπλευρες απώλειες.

Τα μικρά παιδιά στη Βρετανία δεν θέλουν πια να γίνουν οδηγοί τρένου ή δασκάλες «όταν μεγαλώσουν». Πάνω από το ένα πέμπτο των παιδιών λένε ότι απλώς θέλουν «να γίνουν πλούσιοι»: ο πλούτος και η δόξα είναι οι μόνες φιλοδοξίες για το 40% όσων ερωτήθηκαν. Μία πρόσφατη έρευνα από κρατικό οργανισμό διαπίστωσε ότι η Βρετανία είναι η ευρωπαϊκή πρωτεύουσα της μοναξιάς. Σε σύγκριση με τους άλλους Ευρωπαίους, είναι λιγότερο πιθανό να έχουμε στενούς φίλους ή να γνωρίζουμε τους γείτονές μας.

Μία από τις τραγικές συνέπειες της μοναξιάς είναι ότι οι άνθρωποι στρέφονται στην τηλεόραση για παρηγοριά: τα δύο πέμπτα των ηλικιωμένων αναφέρουν ότι το «κουτί» είναι η κύρια παρέα τους. Αυτό το φάρμακο, όμως, επιδεινώνει την αρρώστια.

Ερευνητές έχουν διαπιστώσει πως εκείνοι που βλέπουν περισσότερο τηλεόραση αντλούν λιγότερη ικανοποίηση από ένα δεδομένο επίπεδο εισοδήματος. Η τηλεόραση επιταχύνει τον τροχό των προσδοκιών που συμβάλλουν στο αίσθημα του ανικανοποίητου. Αρκεί να σκεφτούμε τις τηλεοπτικές δημοπρασίες, τα telemarketing και τις μυριάδες μορφές ανταγωνιστικών «τάλεντ σόου» και «παιχνιδιών καριέρας» («The Apprentice», «Next Top Model» κ.ο.κ.) που έχουν κατακλύσει τις οθόνες. Είναι μια γενικευμένη εμμονή με τη φήμη και τον πλούτο, η διαβρωτική αίσθηση πως η ζωή είναι κάπου αλλού και όχι εκεί όπου βρίσκεσαι.

Τι κερδίζουμε όμως από αυτόν τον πόλεμο όλων εναντίον όλων; Ο ανταγωνισμός προωθεί την ανάπτυξη, αλλά η ανάπτυξη δεν μας κάνει πια πλουσιότερους. Πρόσφατα στοιχεία δείχνουν ότι, ενώ το εισόδημα των διευθυντών εταιρειών αυξήθηκε την τελευταία χρονιά περισσότερο από 20%, οι μισθοί των εργαζομένων γενικά έχουν μειωθεί σε πραγματικούς όρους. Τα «αφεντικά» κερδίζουν –ή μάλλον παίρνουν– 120 φορές περισσότερα χρήματα από τον μέσο εργαζόμενο πλήρους απασχόλησης (το 2000 ήταν 47 φορές). Το 1% του παγκόσμιου πληθυσμού κατέχει το 48% του πλούτου, όμως ούτε και αυτοί οι σούπερ πλούσιοι νιώθουν ευτυχείς. Μία έρευνα του Boston College σε ανθρώπους με μέσο επίπεδο περιουσίας 78 εκατ. δολάρια έδειξε ότι και αυτοί πλήττονται από άγχος, μοναξιά και έλλειψη ικανοποίησης. Πολλοί απ’ αυτούς ανέφεραν ότι νιώθουν οικονομικά ανασφαλείς και ότι θα ένιωθαν σιγουριά εάν είχαν, κατά μέσον όρο, 25% περισσότερα χρήματα (και αν τα αποκτούσαν, σίγουρα θα ήθελαν άλλο ένα 25%). Ενας μάλιστα είπε ότι θα ησύχαζε μόνο αν είχε στην τράπεζα ένα δισεκατομμύριο δολάρια.

Για όλα αυτά έχουμε λεηλατήσει τον φυσικό κόσμο, έχουμε υποβαθμίσει τις συνθήκες ζωής μας, έχουμε δεχτεί τη συρρίκνωση των ελευθεριών μας και των προοπτικών για μια πιο ευτυχισμένη ζωή, για χάρη ενός ψυχαναγκαστικού, θλιβερού ηδονισμού, που συνέπειά του είναι να καταστρέφεται η ουσία της ανθρωπιάς: οι δεσμοί ανάμεσά μας.

Ναι, υπάρχουν αξιέπαινες πρωτοβουλίες με στόχο να απαλύνουν τις συνέπειες της μοναξιάς, ιδίως για τους πιο ηλικιωμένους, και να ενθαρρύνουν τη συντροφικότητα. Αν όμως θέλουμε να σπάσουμε αυτόν τον φαύλο κύκλο και να βρεθούμε πάλι μαζί, πρέπει να αντιμετωπίσουμε αυτό το αδηφάγο, σαρκοβόρο σύστημα μέσα στο οποίο έχουμε εγκλωβιστεί.

Η προ-κοινωνική κατάσταση που περιέγραφε ο Χομπς είναι μύθος. Εισερχόμαστε όμως σε μια μετα-κοινωνική κατάσταση, την οποία οι πρόγονοί μας θα θεωρούσαν απίθανη. Η ζωή μας μπορεί να αυξάνεται σε διάρκεια, αλλά γίνεται όλο και πιο άχαρη, αγχώδης και μοναχική.

 

 

Μιχαλοπούλου Αμάντα 

Ματθαίος Γιωσαφάτ:«Δεν φταίει η κρίση, αλλά αυτό που κουβαλάμε μέσα μας»

Ο άνθρωπος που έβαλε την ψυχοθεραπεία στο μέσο ελληνικό σπίτι εξηγεί γιατί είμαστε καταθλιπτικός λαός και γιατί η πολυγαμία είναι φυσική

Ο Ματθαίος Γιωσαφάτ δεν δίνει συχνά συνεντεύξεις. Είναι υπεραπασχολημένος από τότε που έγινε «μισοδιάσημος», όπως λέει αυτοσαρκαστικά. Μετά τη συνέντευξή του στο «Spiegel», δύο κανάλια της γερμανικής τηλεόρασης ζήτησαν να τον επισκεφτούν κι εκείνος αρνήθηκε. «Δεν μπορώ να κάνω αυτή τη δουλειά, ξέρετε. Αφήστε που δεν είμαι και φίλος των Γερμανών λόγω καταγωγής. Οι γονείς μου ήταν Ρωμανιώτες Εβραίοι». Δέχεται να μου μιλήσει επειδή διάβασε ένα μυθιστόρημά μου: η λογοτεχνία είναι η μεγάλη του αγάπη. Εφηβος δημοσίευε ποιήματα σ’ ένα περιοδικό της Κατερίνης. Αργότερα έκανε κριτική κινηματογράφου σε αριστερές εφημερίδες, «όταν δεν προλάβαινε να δει τις ταινίες ο μέγας Φώσκολος».

Μου μιλάει για ένα μυθιστόρημα που γράφει προσπαθώντας να βάλει τάξη σε όσα έζησε από τη δεκαετία του ’40 ως σήμερα: η πρωταρχική σκηνή με τους Γερμανούς να πιάνουν όμηρο τον πατέρα του. Ο τετράχρονος τότε Ματθαίος δαγκώνει τον γερμανό στρατιώτη. Η κάννη του όπλου στραμμένη κατά πάνω του. Η γιαγιά του εκλιπαρεί τον στρατιώτη. Η κλωτσιά της γερμανικής μπότας τον εκσφενδονίζει απέναντι.

Δεν θέλει να γράψει αυτοβιογραφία, αλλά μυθιστόρημα (στη στοίβα των βιβλίων πάνω στο γραφείο του ξεχωρίζει «Το βιβλίο της ανησυχίας» του Πεσσόα). Ομως στο βιβλίο θα αχνοφαίνεται και η ζωή του: Ο πατέρας του, αντάρτης στον ΕΛΑΣ. Τα πρώτα γράμματα, που τα έμαθε στο βουνό. Οι σπουδές Ιατρικής, το μεταπτυχιακό στη Βιέννη. Τα χρόνια του Λονδίνου, η επιστροφή στην Ελλάδα. Οι πέντε χιλιάδες άνθρωποι που έχουν ζητήσει τη συμβουλή του. Γιατί πρέπει να το πούμε κι αυτό: Ο Ματθαίος Γιωσαφάτ, ιδρυτής και πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Ομαδικής Ανάλυσης και Οικογενειακής Θεραπείας, έβαλε την ψυχοθεραπεία στο μέσο ελληνικό σπίτι εκλαϊκεύοντας τις έννοιες της μεταβίβασης και της απώθησης.

Καθόμαστε σε αναπαυτικές πολυθρόνες, ο ένας απέναντι στον άλλον, στην κλασική απόσταση της ψυχοθεραπείας, με τη διαφορά ότι εγώ ρωτώ και εκείνος απαντά. Αν δικαιούμαι να βγάλω ψυχολογικής υφής συμπεράσματα, θα σταθώ στο γεγονός πως είναι πρωτότοκος σε μια μεγάλη οικογένεια, εργασιομανής με την καλή έννοια, λάτρης του ωραίου φύλου. Στη συζήτηση μεταχειρίζεται τα επιχειρήματα της βιολογίας, ως γιατρός που είναι, όχι των κοινωνικών επιστημών.

Του ζητάω να μου περιγράψει τη μέρα του: «Νωρίς το πρωί σπουδάζω τον ελληνικό χαρακτήρα με τις πολιτικές εκπομπές της τηλεόρασης. Μετά δουλεύω, ατομικά και με γκρουπ. Περνάω υπέροχα τις ώρες της δουλειάς. Ενώ βγαίνεις με δυο φίλους γιατρούς και σου λένε φοβερές κοινοτοπίες, τι πλακάκια έβαλαν στην κουζίνα».

Μου προσφέρει νερό με αναβράζον δισκίο ροδιού. Οσο το ετοιμάζει έχω λίγο χρόνο να κοιτάξω τριγύρω: η φωτογραφία της κόρης του και του μικρού εγγονού του, ο ίδιος με τον Ιρβιν Γιάλομ, τα ξεχειλισμένα ράφια της βιβλιοθήκης του. Σ’ ένα ταμπουρέ, το βιβλίο του «Μεγαλώνοντας μέσα στην ελληνική οικογένεια», στην τριακοστή έκδοση πια.

Ο Γιωσαφάτ ετοιμάζει ένα νέο βιβλίο με τον σαιξπηρικής απόχρωσης τίτλο «Να παντρευτείς ή να μην παντρευτείς» συσσωματώνοντας τις ομιλίες του στο Ιδρυμα Β. & Μ. Θεοχαράκη (που θα συνεχιστούν τον Οκτώβριο). Εκεί υποστηρίζει ότι υπάρχουν 12 είδη έρωτα, απολύτως αντίστοιχα της σχέσης που αναπτύξαμε με τη μητέρα μας στον πρώτο χρόνο της ζωής μας. «Ενας στερημένος άντρας περιμένει να πάρει από τη γυναίκα ό,τι δεν πήρε από τη μητέρα του, άλλος δημιουργεί εξαρτητική σχέση. Επιλέγεις κάποιον για να κυριαρχείς ή να σε κυριαρχούν. Κι αυτό δεν είναι αγάπη, είναι ανάγκη».

Θέλετε να πείτε ότι δεν υπάρχει πραγματική αγάπη;  «Στους ώριμους ανθρώπους υπάρχει. Εχουν δεχτεί τα δικά τους ελαττώματα και του συντρόφου τους, έχουν ζήσει την υπαρξιακή μοναξιά. Τον πρώτο χρόνο της ζωής τους έχουν πάρει αρκετή αγάπη από τη μητέρα τους κι έχουν δεχτεί ότι δεν μπορούν να τα έχουν όλα. Η αγάπη ξεκινάει από την ευγνωμοσύνη».

Δηλαδή;  «Η ευγνωμοσύνη δημιουργεί συνθήκες ενδιαφέροντος για τον άλλον. Ο έρωτας διαρκεί πόσο; Εναν χρόνο; Μετά, ή μεταμορφώνεται σε αγάπη με στοιχεία ευγνωμοσύνης, ή διαλύεται. Οι εξαρτημένοι, οι στερημένοι από μητρική αγάπη ονειρεύονται καρβέλια, μια ιδανική γυναίκα. Ακριβώς όπως τα παιδιά πιστεύουν ότι η μάνα τους είναι όλος ο κόσμος».

Μιλάτε για το σύνδρομο Παναγίας και πόρνης προφανώς – εξόχως ελληνικό σύνδρομο...  «Θα σας δώσω ένα παράδειγμα. Είχα κάποτε έναν σαραντάρη σε μια ομάδα. Είχε πάει μ’ ένα τσουβάλι γυναίκες και δεν έβρισκε μια να του ταιριάζει. Γιατρέ, μου έλεγε, τι ζητάω; Μια γυναίκα τρυφερή, αλλά όχι αδύναμη. Να μου είναι πιστή, αλλά να είναι ελκυστική, να την κυνηγούν οι άλλοι άντρες. Τι ζητούσε; Την ιδανική μητέρα. Θυμάμαι ένα σονέτο που έγραψα για τη μάνα μου στην εφηβεία, πώς τη σφίγγω στην αγκαλιά μου και μέσα στα μάτια της αναζητώ τη δική μου μορφή. Δεν βλέπετε πώς κοιτάζονται οι έφηβοι στα πάρκα; Σαν να είναι ο ένας η μητέρα του άλλου».

Να σας πω την αλήθεια, δεν βλέπω πια εφήβους να φιλιούνται στα πάρκα...  «Δεν τους βλέπετε, επειδή σήμερα τα παιδιά κλειδώνονται στα δωμάτιά τους και βγάζουν τα μάτια τους. Παλιά εμείς δεν μπορούσαμε να φέρουμε την κοπέλα στο σπίτι, ξημεροβραδιαζόμασταν στα πάρκα. Είχαμε αυνανιστικές φαντασιώσεις με τους σουηδούς πατεράδες που σου άνοιγαν το σπίτι τους. Κλειδωνόσουν με την κόρη τους σ’ ένα δωμάτιο και μετά σου έλεγαν κι ευχαριστώ. Σήμερα τα παιδιά είναι στερημένα, επειδή οι μητέρες τους δουλεύουν και παρατάνε τα μωρά στις Φιλιππινέζες. Το παιδί έχει ανάγκη το χνότο της μάνας του, τη χροιά της φωνής της, ιδίως τον πρώτο χρόνο. Με τη ρουτίνα εμπιστευόμαστε τον κόσμο, υποχωρεί η απειλή του αφανισμού. Η καλή μάνα τραγουδάει συνεχώς το ίδιο τραγούδι. Εχετε παρατηρήσει ότι αν αλλάξεις τα λόγια ενός παραμυθιού, το παιδί σε διορθώνει; Χρειάζεται την ασφάλεια της αρχικής αφήγησης».

Ενοχοποιείτε την ελληνίδα μητέρα με αυτό που λέτε...  «Κοιτάξτε, και η γυναίκα μου δούλευε όταν η κόρη μας ήταν μικρή, κι εγώ άλλαζα πάνες. Ομως η Αθήνα κάηκε από τα βαριεστημένα παιδιά των βορείων προαστίων. Μεγάλωσαν με υπαρξιακό κενό και οικιακές βοηθούς. Δεν αγάπησαν, επειδή δεν αγαπήθηκαν. Η επιθετικότητα είτε ενδοστρέφεται με αυτοκτονικές τάσεις είτε καταλήγει σε βία. Οσοι δεν αγαπήθηκαν τον πρώτο χρόνο της ζωής τους προσπαθούν να χάσουν τα όρια, όπως στην αγκαλιά μιας μάνας. Αλλοι το βρίσκουν αυτό στη θρησκευτική μεταρσίωση, άλλοι στα ναρκωτικά, άλλοι λένε “θρησκεία μου είναι ο Ολυμπιακός”».

Και ο πατέρας πού βρίσκεται σε όλη αυτή την ιστορία; Τι κάνει τον πρώτο χρόνο της ζωής του παιδιού του;  «Ο πατέρας στηρίζει τη μάνα. Γίνεται η μητέρα της μητέρας του παιδιού του, παρέχοντας στοργή και τρυφερότητα άνευ όρων. Στην πραγματικότητα, όμως, τι κάνει ο άντρας; Ζηλεύει που η μητέρα αφιερώνεται στο παιδί της και την απατά».

Απατούν περισσότερο οι άντρες από τις γυναίκες στον γάμο;  «Το 92% των αντρών απατά. Και στις γυναίκες τα ποσοστά έχουν αυξηθεί, μιλάμε σήμερα για 70%. Το αρσενικό ζώο είναι πολυγαμικό, η πολυγαμία είναι μέσα στη φύση του άντρα».

Εδώ θα διαφωνήσουμε.  «Μα δεν το λέω εγώ, η επιστήμη το λέει και η στατιστική. Οταν πούμε ότι οι περισσότερες γυναίκες στην Ελλάδα είναι μελαχρινές αυτό δεν είναι καλό ή κακό, είναι στατιστική. Γιατί είναι πολυγαμικοί οι άντρες; Επειδή η μόνη άμυνα απέναντι στον θάνατο είναι τα γονίδια. Η γυναίκα ξέρει ότι τα γονίδιά της έχουν πάει στο έμβρυο που κυοφορεί. Ο άντρας δεν ξέρει αν είναι δικό του το παιδί. Στον κόσμο των ζώων τα αρσενικά κατασπαράζουν το ένα το άλλο για να κερδίσουν το θηλυκό. Ή πνίγουν το μωρό τους, επειδή έτσι το θηλυκό αποκτά ξανά οίστρο».

Είναι διαφορετικά τα θέματα που απασχολούν τις γυναίκες και τους άντρες που σας επισκέπτονται;  «Οι άντρες έχουν συνήθως παράπονα από το σεξ, επειδή η γυναίκα χάνει το ερωτικό της ενδιαφέρον. Οι γυναίκες λένε “δεν είναι τρυφερός, δεν μου φέρνει πια λουλούδια”. Γιατί οι άντρες έχουν μυς; Για να υπερασπίζονται τη γυναίκα και το παιδί τους. Παλιά σκότωναν το ελάφι και το έσερναν στη σπηλιά. Σήμερα φέρνουν λεφτά, είναι στη φύση τους να κουβαλάνε».

Εχουν αλλάξει αυτά τα δεδομένα. Επιπλέον χτυπήθηκαν και οι άντρες από την ανεργία.  «Ναι, αλλά αυτά είναι τα κυτταρικά χαρακτηριστικά που κληρονομήσαμε. Πράγματι, έχουν αλλάξει τα δεδομένα. Σήμερα, οκτώ στις δέκα φορές η γυναίκα ζητάει διαζύγιο, επειδή δουλεύει πια και δεν φοβάται. Οι γονείς μου είχαν έξι παιδιά, η μάνα μου ήταν αγράμματη – ακόμη κι αν ήθελε, πώς να ζητούσε διαζύγιο;».

Εχει αλλάξει η ερωτική συμπεριφορά των Ελλήνων λόγω της οικονομικής κρίσης; Τι σας λένε τα ζευγάρια που σας επισκέπτονται;  «Η κρίση έχει εντείνει την ανασφάλεια. Οι πιο ανώριμοι προβάλλουν το πρόβλημά τους ο ένας στον άλλον. Αλλά είναι και θέμα ιδιοσυγκρασίας. Εδώ σου λένε πάντα “ο άλλος φταίει”. Στην Αγγλία, που είχα δουλέψει, ο καθένας στο ζευγάρι αναλάμβανε τις ευθύνες του. Μια αμερικανίδα συγγραφέας που είχε εκπονήσει διδακτορική διατριβή για την Ελλάδα μού έλεγε ότι τα ελληνικά σίριαλ είναι γεμάτα επιθετικότητα, διεκδίκηση και πάθη. Το πάθος δείχνει, αντίθετα απ’ ό,τι πιστεύουμε, έλλειψη αισθήματος. Τώρα, βέβαια, θα ήταν πολιτικά ορθό να σας πω ότι η κρίση φταίει για όλα. Η αλήθεια είναι πως όσοι είχαν προβλήματα από πριν θα δουν τώρα μια αύξηση των συμπτωμάτων. Αν είσαι σχετικά υγιής, δεν παθαίνεις κατάθλιψη λόγω της κρίσης».

Για να το ξεκαθαρίσουμε, επειδή όλοι μεταχειρίζονται αυτόν τον όρο επιπόλαια. Τι είναι κατάθλιψη;  «Η κατάθλιψη μπορεί να είναι οργανική, να προέρχεται δηλαδή από τα γονίδια ή τις ορμόνες. Αλλά μπορεί να προέρχεται από τη στέρηση της μητέρας που σας έλεγα πριν, από ένα βαθύ αίσθημα απώλειας. Καθώς τώρα έχουμε απώλεια της ελπίδας, της χαράς της ζωής και πραγματικές δυσκολίες, αναβιώνουν τα παλιά αισθήματα. Δεν φταίει λοιπόν η κρίση, αλλά αυτό που κουβαλάμε μέσα μας. Στην Κατοχή, που εγώ την έζησα, πέθαιναν τα αδύναμα παιδιά».

Στις νέες γενιές παρατηρείτε διαφορετικές συμπεριφορές;  «Τα αγόρια σήμερα φοβούνται τα κορίτσια. Ενα κορίτσι 12 ή 14 ετών έχει συχνά ελευθεριάζουσα ερωτική συμπεριφορά. Αρκεί να σας πω ότι το 15% των κοριτσιών αρχίζει την ερωτική του ζωή στα 12 και το 20% με 25% στα 14. Τα κορίτσια θέλουν να τους πει το αγόρι “τι ωραία που είσαι” και επειδή δεν το λέει γίνονται προκλητικά για να δημιουργήσουν σχέση. Ερχονται αγόρια 20 ετών που κάνουν έρωτα μια φορά τον μήνα. Μπορεί να φταίει και το Τσερνόμπιλ, οι τροφές που τρώμε, το κλίμα, τι να σας πω; Το σπέρμα των αγοριών, πάντως, έχει μικρότερη κινητικότητα, εξού και οι δυσκολίες σύλληψης».

Και η ψυχοπαθολογία της ελληνικής οικογένειας; Βλέπουμε παιδιά που δυσκολεύονται να αποκοπούν από τη γονεϊκή οικογένεια και να την αντικαταστήσουν με τη νέα οικογένεια που φτιάχνουν.  «Αυτό συνέβαινε παλαιότερα. Τώρα παρατηρούμε παλινδρόμηση σε τέτοιες συμπεριφορές λόγω της κρίσης. Το ελληνικό σπίτι παρείχε ασφάλεια σε δύσκολες στιγμές και οι γονείς χρησιμοποιούσαν τα παιδιά τους. Για να τα προφυλάξουν από τη ζωή τα μεγάλωναν εξαρτητικά και τα έκαναν ανώριμα. Δεν υπήρχε ΙΚΑ – κοινωνικό κράτος για τους γονείς ήταν τα παιδιά. Να φροντίζεις τη μάνα σου, λένε στην Ελλάδα. Βασανίζονται οι νέοι έτσι, επειδή ο δικός τους ρόλος είναι να προσφέρουν στα δικά τους παιδιά. Εγώ κράτησα χρήματα στην άκρη, έχω πει στην κόρη μου να με βάλει σ’ ένα καλό γηροκομείο – και το εννοώ. Δείτε τι γίνεται στη φύση: οι γάτες από δύο μηνών είναι ανεξάρτητες. Αλλά και στο εξωτερικό δεν συμβαίνουν αυτά τα πράγματα. Στην Αγγλία υπάρχουν καταπληκτικά γηροκομεία. Πηγαίνουν οι ηλικιωμένοι θέατρο όλοι μαζί, ερωτεύονται σφόδρα. Οι άνθρωποι που με ερωτεύτηκαν με το περισσότερο πάθος στη ζωή μου είναι η κόρη μου όταν ήταν τριών ετών και κάτι γριές στο γηροκομείο...».

Επειδή γνωρίζετε τους Γερμανούς εξίσου καλά με τους Ελληνες, θα μπορούσατε να ερμηνεύσετε την ελληνογερμανική κρίση με ψυχολογικούς όρους;  «Οι Γερμανοί είναι πρωκτικός λαός κι αυτό σημαίνει ανάγκη για εξουσία. Αντλούν μια καθαρά προτεσταντική ικανοποίηση δουλεύοντας, ενώ εμείς ζώντας. Σήμερα κυριαρχούν οικονομικά, αλλά αν το δούμε αντικειμενικά κάθε χώρα κοιτάζει το συμφέρον της, επεκτείνεται. Οι ισχυρές χώρες υποτάσσουν τις αδύναμες. Η Ελλάδα, από την άλλη μεριά, δεν αντιμετώπισε ποτέ τον εαυτό της. Τι κάναμε ως χώρα; Γιατί ανεχθήκαμε τόσο κλέψιμο; Εχουμε πολύ επιθετική κουλτούρα. Στην κοινωνική μας ζωή είμαστε ατομικιστές και αγενέστατοι. Δείτε πώς οδηγούμε, πώς εξυπηρετούμε τους ανθρώπους στα νοσοκομεία. Είμαστε και καταθλιπτικός λαός. Απλώς καταπιέζουμε την κατάθλιψή μας και την εκφράζουμε υπομανιακά, ως άμυνα, με κέφι, χορό και φωνές. Αλλά εμένα μ’ αρέσει η Ελλάδα, το κλίμα, το φως. Το καθαρό περίγραμμα των πραγμάτων. Η ελληνική γλώσσα».

Σε αυτή την ατμόσφαιρα που περιγράφετε πώς θα μπορούσαμε να ξαναβρούμε το νόημα και τη χαρά της ζωής;  «Αν ξέραμε το νόημα της ζωής, δεν θα χρειαζόμασταν τη λογοτεχνία και την τέχνη. Οταν ρώτησαν τον Φρόιντ για το νόημα της ζωής, εκείνος απάντησε: “Lieben und arbeiten”. Δηλαδή να αγαπάς και να εργάζεσαι. Δεν υπάρχει ευτυχία, μόνο στιγμές ευτυχίας. Διαβάζεις ένα ωραίο μυθιστόρημα και ξανανιώθεις σαν να βρίσκεσαι στην αγκαλιά της μάνας σου. Αυτό κάνει η τέχνη. Οταν ήμουν 22 ετών, θυμάμαι, γύριζα με οτοστόπ την Ιταλία. Στο Ουφίτσι στάθηκα μπροστά στην Αφροδίτη του Μποτιτσέλι. Δίπλα μου στάθηκαν δύο Αμερικανίδες με σορτς, πανέμορφες. Βρε ηλίθιε, λέω στον εαυτό μου, ολόκληρος Μποτιτσέλι κι εσύ κοιτάς τις κοπέλες; Ομως το μάτι μου εκεί. Βλέπετε, ενώ βρίσκουμε καταφύγιο στην καλή ζωγραφική, στη λογοτεχνία, κατά βάθος όλοι έχουμε ανάγκη από μια αγκαλιά».

*Δημοσιεύθηκε στο BHmagazino την Κυριακή 23 Ιουνίου 2013

http://www.tovima.gr/vimagazino/interviews/article/?aid=519205

Η τέχνη στην Κρίση

Σωτήρης Γκορίτσας, σκηνοθέτης
Ας βυθιστούμε φωταγωγημένοι

Παλαιότερα πίστευα ότι η δημιουργία στην τέχνη χρειάζεται συνθήκες στέρησης και κρίσης. Παράδειγμα η δεκαετία του ’60, η δικτατορία κ.λπ. Και ότι στις περιόδους ειρήνης, παραμονεύει για τον δημιουργό η παγίδα που λέγεται επανάληψη, μανιέρα. Λάθος μου! Δεν είχα φανταστεί την κρίση που ζούμε σήμερα στην Ελλάδα. Μια ιλιγγιώδη κούρσα προς τον γκρεμό ανάμεσα από τις φωτιές που καίνε τη χώρα. Η παραγωγή πολιτισμού σήμερα μοιάζει σαν να προσπαθείς να ισιώσεις τα καδράκια που έχουν στραβώσει στην τραπεζαρία του Τιτανικού! Αλλά και τι άλλο να κάνεις; Ας βυθιστούμε τουλάχιστον φωταγωγημένοι και με κάποιο έστω στυλ. Το κοινό της τέχνης πάντα ζητούσε και τα δύο: Και να αναγνωρίζει δηλαδή τον εαυτό του και τους γύρω του, με τα καλά του και τα χάλια του. Και να νιώσει στο τέλος, με τη ματιά του δημιουργού να τον αγκαλιάζει, ότι κατάφερε να διακρίνει την αμυδρή εκείνη αχτίδα φωτός που δύσκολα διακρίνουμε στη ζωή μας.


Κατερίνα Ευαγγελάκου, σκηνοθέτις
Οι νόμοι δεν γεννούν ταλέντα ούτε ομορφιά
 
Στην Ελλάδα γίνονται όμορφα πράγματα, από όμορφους και ταλαντούχους ανθρώπους, την ίδια στιγμή που άσχημοι άνθρωποι με μάλλον κακές συνήθειες, ξοδεύουν χρήματα, από πτωχευμένα ταμεία, για τις προεκλογικές τους εκστρατείες. Οι νόμοι δεν γεννούν ταλέντα ούτε ομορφιά. Μπορούν, ίσως, να υποστηρίξουν τα όμορφα πράγματα, όπου υπάρχουν. Μακάρι να το έκαναν.


Ν. Ε. Καραπιδάκης, ιστορικός
Είναι ταυτόχρονα θέση και αντίθεση

Ο πολιτισμός είναι παντού. Και πάντα. Πιο ναρκισσιστικός σε περιόδους κανονικότητας και βεβαιότητας, πιο ώριμος σε περιόδους κρίσης και αβεβαιότητας. Στην πρώτη περίπτωση οι άνθρωποι αυτοθαυμάζονται και ζητούν από τον πολιτισμό τους να τους ανταποδώσει την εικόνα που θέλουν να έχουν για τον εαυτό τους. Αντανακλάται τότε, μέσα στα έργα τέχνης, η εξιδανικευμένη και γαλήνια εικόνα μιας κοινωνίας που τα μέλη της δεν θα ήθελαν να τη δουν να αλλάζει. Σ’ αυτές τις περιπτώσεις η τέχνη είναι συμφιλιωμένη με την κοινωνία της, τη συνθέτει. Αλίμονο, όμως, οι εικόνες είναι φαντασιώσεις και διαλύονται στον χρόνο που παίρνει μαζί του και την κοινωνία και την τέχνη που τις παρήγαγε.

Σε περιόδους κρίσης και αβεβαιότητας, οι άνθρωποι γίνονται πιο στοχαστικοί μπροστά στις εικόνες τους και αμφισβητούν τις εξιδανικεύσεις τους. Δεν τις εμπιστεύονται άλλο• αναζητούν νέες, στην απόχρωση της μελαγχολίας τους. Σε αυτή την περίπτωση ο πολιτισμός δεν είναι πια η σύνθεση μιας θέσης και μιας αντίθεσης, αλλά είναι θέση και αντίθεση ταυτόχρονα. Ζούμε, πιστεύω, μια τέτοια περίοδο που δίδει τον δικό της πολιτισμό, αναθεωρώντας τις εικόνες μας. Ο πολιτισμός, άλλωστε, παύει να παράγεται όταν μια κοινωνία αρνηθεί στον εαυτόν της τη δυνατότητα του αναστοχασμού της, επιμένοντας στον ναρκισσισμό της.


Θαν. Παπακωνσταντίνου, συνθέτης
Η Τέχνη μας δίνει τα ειδικά γυαλιά

Τέχνη μπορεί να παραχθεί κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες. Και βέβαια, αυτή η «τοπική» κοινωνική αβεβαιότητα δεν πιάνει χαρτωσιά μπροστά στη λυσσαλέα υπαρξιακή αβεβαιότητα, που, νομίζω, κινεί διαχρονικά τα νήματα της δημιουργίας.

Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια βάλλεται από παντού. Από τις βάναυσες εξουσιαστικές δομές, από τον πόνο, σωματικό και ψυχικό, από το ανοίκειο του προαναγγελθέντος θανάτου κ.ά. Η τέχνη έρχεται, με τη γοητευτική, μυστηριακή της υπόσταση να στηρίξει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, είναι παρηγορητική. Οχι όμως μέσα από το ψέμα ούτε μέσα από την αλήθεια. (Ούτως ή άλλως, δεν ξέρω αν υπάρχει μία μοναδική αλήθεια.) Το καταφέρνει περιγράφοντας –όχι εξηγώντας– όσο πιο καθαρά γίνεται τα μυστήρια της ζωής. Μας προσφέρει τα ειδικά γυαλιά για να κοιτάξουμε κατάματα τον ήλιο της ύπαρξης. «Η τέχνη δεν είναι απλή διασκέδαση, αλλά βαθύς στοχασμός πάνω στην ανθρώπινη κατάσταση» (ERGUNER).

ΥΓ.: Τις ερωτήσεις έστειλε η Γιούλη Επτακοίλη / κι αυτός, ως δημογέροντας, / στης παρλαπίπας τα ρηχά / όφειλε να εξοκείλει.

Το νόημα της ζωής

Τι είναι η ζωή; Το ερώτημα αναδύθηκε στο μυαλό μου καθώς κοίταζα δύο πιθήκους, τον Κάντο, 27 ετών, και τον Οουεν, 29, που οι φωτογραφίες τους δημοσιεύθηκαν πριν από λίγες μέρες στους «Νιου Γιορκ Τάιμς».

Οι πίθηκοι συμμετέχουν σ’ ένα μακροχρόνιο πείραμα για τη γήρανση, που διεξάγεται από μια ομάδα του Πανεπιστημίου του Γουισκόνσιν. Ο Κάντο ακολουθεί μια περιορισμένη διατροφή με 30% λιγότερες θερμίδες από τη συνήθη, ενώ ο Οουεν μπορεί να φάει όσο τραβάει η όρεξή του.

Προκαταρκτικά συμπεράσματα, που δημοσιεύθηκαν στο περιοδικό Science είκοσι χρόνια αφότου άρχισε το πείραμα, «δείχνουν ότι ο περιορισμός των θερμίδων επιβραδύνει τη γήρανση στα πρωτεύοντα», έγραψαν οι επιστήμονες που διευθύνουν το πείραμα. Ενώ μόνο το 13% των πιθήκων της ομάδας που έκανε δίαιτα πέθαναν από λόγους που θεωρήθηκαν ότι οφείλονται στη μεγάλη ηλικία, 37% των φαγάδων πιθήκων είναι ήδη νεκροί.

Τα συμπεράσματα αυτά αμφισβητήθηκαν από άλλους επιστήμονες για διάφορους λόγους που δεν θέλω να σας κουράσω αναφέροντάς τους – η κούραση μειώνει το προσδόκιμο επιβίωσης.

Ωστόσο, προτού αφήσετε στο πιάτο τις τηγανητές πατάτες σας, υπάρχει ένα θέμα που με απασχολεί: πώς αισθάνονται αυτά τα πρωτεύοντα θηλαστικά –που ο μέσος όρος επιβίωσής τους στη Φύση είναι 27 χρόνια (με μάξιμουμ τα 40)– και πώς επηρεάζουν τα αισθήματά τους την επιθυμία τους να ζήσουν.

Τα συναισθήματα των πιθήκων ήταν μέρος της παιδικής μου ηλικίας. Ο πατέρας μου, που ήταν γιατρός, ασχολιόταν μαζί τους όλη του τη ζωή. Το διδακτορικό του στο Πανεπιστήμιο του Γιοχάνεσμπουργκ ήταν πάνω στον μηνιαίο κύκλο των μπαμπουίνων. Οταν εγκαταστάθηκε στη Βρετανία, έφερε μαζί του μερικούς από αυτούς τους μπαμπουίνους και τελικά χάρισε ένα ζευγάρι στον Ζωολογικό Κήπο του Λονδίνου. Οταν επισκέφθηκε τον κήπο πολύ αργότερα, δέχθηκε έναν βαθύφωνο χαιρετισμό από τους μπαμπουίνους, που όρμησαν στο μπροστινό μέρος του κλουβιού τους για να του πουν πόσο τον είχαν επιθυμήσει. Δίδαγμα της ιστορίας: Μην υποτιμάτε τα συναισθήματα των πιθήκων.

Ας γυρίσουμε, λοιπόν, στον λιγόφαγο Κάντο και τον καλοφαγά Οουεν: Ο Κάντο δείχνει άκεφος, κουρασμένος, ωχρός και δυστυχής μέσα στην αδυναμία του· τα χαρακτηριστικά του τραβηγμένα, τα μάτια άδεια, η έκφρασή του να φωνάζει: «Παρακαλώ, όχι άλλο πιάτο με σπόρια!»

Ο καλοθρεμμένος Οουεν, αντίθετα, είναι ένας χαρούμενος τύπος με πονηρό χαμόγελο, αραχτός, παχουλός, με μάτια που σπιθίζουν, τρίχωμα που λάμπει, ήρεμος και χαλαρός σαν να διάβασε μόλις Κίρκεργκορ και να συμπέρανε ότι «τη ζωή πρέπει να τη ζούμε προς τα μπρος, αλλά μπορούμε να την καταλάβουμε μόνο προς τα πίσω».

Είναι η διαφορά ανάμεσα στον τύπο που έφαγε ένα υπέροχο μοσχαράκι μπουργκινιόν και εκείνον που πήρε μια μερίδα βραστό στήθος κοτόπουλου. Ή ανάμεσα σ’ αυτόν που ήπιε ένα Σατό Γκραν Ποντέ Σεντ Εμιλιόν με το φαγητό του κι εκείνον που ήπιε σκέτο νερό.

Μιλώντας για το Σεντ Εμιλιόν, οι επιστήμονες, γνωρίζοντας ότι οι περισσότεροι άνθρωποι δεν διαθέτουν την αυτοπειθαρχία να περικόψουν την πρόσληψη θερμίδων κατά το ένα τρίτο, αναζητούν ουσίες που θα μπορούσαν να μιμηθούν τα αποτελέσματα του θερμιδικού περιορισμού. Βρήκαν μια υποψήφια ουσία, την ρεσβερατρόλη, στο κόκκινο κρασί. Το ζήτημα είναι ότι δεν υπάρχει αρκετή ρεσβερατρόλη στο κρασί, έτσι οι επιστήμονες προσπαθούν να τη συμπυκνώσουν ή να παράξουν ένα παρόμοιο χημικό συστατικό που θα μπορεί να προσφέρει στους ανθρώπους το κέρδος (σε προσδόκιμο ζωής) χωρίς τον κόπο (τη δίαιτα).

Δεν με πείθει καθόλου αυτή η ιδέα για κέρδος χωρίς κόπο. Η δυαδικότητα κατοικεί στον πυρήνα της ζωής – οι δυο ψυχές μέσα στο στήθος του Φάουστ, η Αννα Καρένινα με τη διφορούμενη υπόστασή της. Η ζωή χωρίς τον θάνατο θα ήταν μίζερη. Η ομορφιά της είναι δεμένη με την ευάλωτη φύση της. Η αυγή είναι αδιανόητη χωρίς το δειλινό.

Οταν η επιμήκυνση της ζωής υποκαθιστά την ποιότητά της, έχουμε την απόγνωση του πιθήκου Κάντο. Το να ζήσω μέχρι τα 120 δεν μου λέει τίποτα. Ο Κάντο φαίνεται σαν να εκλιπαρεί να τον απαλλάξουμε από τη δυστυχία του.

Υπάρχει κι άλλη λύση εκτός από τη ρεσβερατρόλη. Κάτι εκκρίνεται στον οργανισμό του ερωτευμένου που προκαλεί γοργή απώλεια της όρεξης –θερμιδικός περιορισμός– κι όμως οι επιστήμονες δεν έχουν καταφέρει να αναπαράξουν αυτή τη θαυματουργή ουσία, γιατί αν το είχαν κάνει θα ήταν σαν να είχαν αποκωδικοποιήσει τον έρωτα. Η αγάπη είναι πολύ κοντά στο θείο, την ουσία της ζωής, και αποκρούει την αποκωδικοποίηση.

Η μητέρα μου πέθανε από καρκίνο στα 69 της. Ο πατέρας της είχε ζήσει μέχρι τα 98, η μητέρα της έφτασε τα 104. Είπα ότι η μητέρα μου πέθανε από καρκίνο. Δεν είναι αλήθεια αυτό όμως. Ηταν διπολική και η κατάθλιψη την είχε καταρρακώσει. Εκείνο που της αφαίρεσε τη ζωή ήταν η δυστυχία.

Δεν καταλαβαίνουμε τι εκκρίνει το μυαλό. Η διαδικασία της γήρανσης παραμένει γεμάτη αινίγματα. Στοιχηματίζω ότι ο χαρούμενος Οουεν θα ζήσει πιο πολύ από τον κακομοίρη τον Κάντο. Υποψιάζομαι ότι εκείνοι οι επιστήμονες, με τους οποίους δεν σας κούρασα, έχουν δίκιο.

Ο 98χρονος παππούς μου είχε ένα ωραίο κόλπο για να μας εντυπωσιάζει τα καλοκαίρια – χάραζε ζιγκ-ζαγκ εγκοπές σ’ ένα καρπούζι προτού το αφήσει να ανοίξει σαν γιγαντιαίο κόκκινο λουλούδι. Ηταν τόσο όμορφο σαν κρίνος που ανοίγει – πολύ κοντά στο νόημα της ζωής.

Οταν ο πατέρας μου πήγαινε να παραλάβει τους μπαμπουίνους του στο αεροδρόμιο του Χίθροου, σταμάτησε σε ένα μανάβικο για να πάρει κάτι να τους κεράσει. «Ενα κιλό μπανάνες, παρακαλώ», είπε. Μπανάνες όμως δεν υπήρχαν. «Εντάξει, θα πάρω τότε ένα κιλό καρότα». Ο μανάβης τον κοίταξε πολύ παραξενεμένος προτού του δώσει τη σακούλα με τα καρότα.

Μπορώ ν’ ακούσω το γέλιο του 88χρονου πατέρα μου καθώς διηγείται αυτή την ιστορία. Το γέλιο μακραίνει τη ζωή. Πολύ λίγο γέλιο υπάρχει στη ζωή περιορισμένων θερμίδων και πιστεύω πως ο καλοφαγάς Οουεν θα γελάσει τελευταίος.

ΤΡΕΛΛΟΠΩΛΕΙΟΝ ΣΤΟΝ ΧΩΡΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

• Αγνοήστε τους πρώτους 5 ανθρώπους που θα σας πουν "καλημέρα»
• Τηλεφωνήστε σε κάποιον συνάδελφο που δεν γνωρίζετε καλά, αφήστε τ' όνομά σας και πείτε "Πήρα να σου πω ότι δεν μπορώ να μιλήσω τώρα. Γεια!"
• Για να σηματοδοτήσετε το τέλος μιας συζήτησης, σηκώστε ψηλά τα χέρια σας.
• Όταν κάποιος σας δώσει ένα χαρτί, πάρτε το, χαϊδέψτε το και ψιθυρίστε αισθησιακά "μμμμ... Τέλεια αίσθηση"..
• Αφήστε ανοιχτό το φερμουάρ σας τουλάχιστον για μία ώρα. Αν κάποιος σας το πει, απαντήστε "Συγνώμη αλλά μ' αρέσει περισσότερο έτσι"
• Περπατήστε πλαγίως προς το φωτοτυπικό.
• Όσο είστε στο ασανσέρ, πάρτε βαθιές εισπνοές κάθε φορά που ανοίγουν οι πόρτες.
• Πείτε στο αφεντικό σας "μ' αρέσει το στυλ σου" και προσποιηθείτε ότι τον πυροβολείτε..
• Μουρμουρίστε κάτι ακατάληπτο σ' ένα συνάδελφο και μετά ρωτήστε "Το κατάλαβες; Γιατί δεν θα το επαναλάβω".
• Αφήστε μήνυμα στον τηλεφωνητή σας (χωρίς να αλλάξετε τη φωνή σας).
• Όταν κάποιος κάνει υπολογισμούς, αρχίστε να φωνάζετε τυχαίους αριθμούς.
• Στο τέλος μιας συνάντησης, πείτε ότι, για μία φορά και μόνο, θα ήταν υπέροχο να κλείσετε τραγουδώντας τον εθνικό ύμνο.
• Μπείτε στο γραφείο ενός πολυάσχολου συναδέλφου, κι ενώ θα σας κοιτούν εκνευρισμένοι, αναβοσβήστε τα φώτα 10 φορές.
• Για μία ώρα, αποκαλέστε όλους όσους σας μιλάνε "Μπάμπη"..
• Κατά τη διάρκεια απουσίας του διπλανού σας, μεταφέρετε την καρέκλα του στο ασανσέρ.
• Κατά τη διάρκεια μίας συνάντησης ή όταν έχει πολύ κόσμο, χτυπήστε το μέτωπό σας συνεχόμενα και μουρμουρίστε "Σκάστε όλοι επιτέλους, βουλώστε το"!
• Εμφανιστείτε στο γραφείο με στολή παραλλαγής και όταν σας ρωτήσουν γιατί, απαντήστε "Δεν μπορώ να μιλήσω γι' αυτό".
• Με πολύ σοβαρό κι αριστοκρατικό ύφος, τηλεφωνήστε σ' ένα συνάδελφο και πείτε του ότι κέρδισε ένα γεύμα για τέσσερις σ' ένα κοντινό εστιατόριο. Αφήστε τον να πάει.
• Μιλήστε με προφορά (γαλλική, αγγλική, κινέζικη, κλπ) κατά τη διάρκεια ενός πολύ σημαντικού meeting.
• Βρείτε την ηλεκτρική σκούπα κι αρχίστε να σκουπίζετε γύρω απ' το γραφείο σας.
• Κρεμάστε ένα μέτρο χαρτί υγείας στο πίσω μέρος του παντελονιού σας και δείξτε πραγματικά έκπληκτοι όταν σας το πουν.
• Κατά τη διάρκεια μίας συνάντησης, τσουλήστε σιγά-σιγά την καρέκλα σας προς την πόρτα.
• Βάλτε το σκουπιδοτενεκέ σας πάνω στο γραφείο σας και τοποθετήστε του πινακίδα "εισερχόμενα".
• Βάλτε ντεκαφεϊνέ καφέ στην καφετιέρα για 3 εβδομάδες. Μόλις το συνηθίσουν όλοι, αλλάξτε το με δυνατό εσπρέσσο.
• Στο πεδίο "θέμα" όλων των e-mail που στέλνετε, γράψτε "για σεξουαλική χρήση".
• Τελειώστε όλες τις προτάσεις σας με τη φράση "σύμφωνα με την προφητεία".
• Βάλτε κουνουπιέρες γύρω απ' το γραφείο σας. Πάρτε τύμπανα και βαράτε όλη μέρα.
• Κάθε φορά που σας ζητάνε να κάνετε κάτι, ρωτήστε αν θέλουν και τηγανητές πατάτες μαζί.
• Όσο πιο συχνά μπορείτε, χοροπηδήξτε αντί να περπατάτε.
• Ρωτήστε τους ανθρώπους τι φύλο είναι. Γελάστε υστερικά μόλις σας πουν.

Εριδα για τα οστά του Μπόρχες

«Στη Γενεύη αισθάνομαι μια παράδοξη χαρά. Μου φαίνεται περίεργο ότι κανείς δεν κατανοεί και δεν σέβεται την απόφαση ενός άνδρα να γίνει αόρατος». Η επιστολή, με ημερομηνία 6 Μαΐου 1986, απευθυνόταν στον Ρικάρντο Ουτρίγια, επικεφαλής τότε του ισπανικού ειδησεογραφικού πρακτορείου Efe. Ηταν μια ύστατη έκκληση του Χόρχε Λουίς Μπόρχες να τον αφήσουν ήσυχο, όσοι, κυρίως Αργεντινοί, δημοσιογράφοι τον καταδίωκαν παντού, περιμένοντας ώρες έξω απ' το ξενοδοχείο του. Λίγες μέρες αργότερα, στις 14 Ιουνίου, ο μεγάλος Αργεντινός συγγραφέας πέθανε και τάφηκε στο κοιμητήριο του Plainpalais της Γενεύης.

Η σύντροφος του Μπόρχες, Μαρία Κοδάμα, κάτω απ' το πορτρέτο του

Η επιστολή, που σήμερα ανήκει στο αρχείο του Efe, είναι για τη χήρα του, Μαρία Κοδάμα, ένα από τα βασικά της επιχειρήματα εναντίον της πεισματικής εμμονής της Μαρία Μπεατρίζ Λενζ: βουλευτίνα στο «περονικό» κόμμα η τελευταία, εννοούσε μέχρι πρότινος να καταθέσει νομοσχέδιο, που θα ανοίξει το δρόμο για τον επαναπατρισμό των οστών του Μπόρχες. Ενθερμος υποστηρικτής της ήταν και ο πρόεδρος της Αργεντινής Εταιρείας Συγγραφέων, Αλεχάντρο Βακάρο. Και οι δύο επικαλούνταν την επιθυμία που είχε εκφράσει ο Μπόρχες στη νεότητά του, «να αναπαυτώ στον οικογενειακό μου τάφο» στο κοιμητήριο Recoleta του Μπουένος Αϊρες.

Εξοργισμένη η Κοδάμα, τους απάντησε πως «σε μια Δημοκρατία, κανένας πολίτης και κανένα κόμμα δεν μπορούν να διεκδικούν το ιερότερο από το σώμα ενός ανθρώπου». Στο πλευρό της τάχθηκε και ο Μάριο Βάργκας Λιόσα, που μίλησε για μια «απεχθή φάρσα». Ο Περουβιανός συγγραφέας, σίγουρος, μάλιστα, ότι την ιδέα «υποστηρίζει και η ίδια η πρόεδρος της Αργεντινής, Κριστίνα Φερνάντεζ ντε Κίρχνερ, καθώς και ο σύζυγός της, πρώην πρόεδρος, Νέστορ Κίρχνερ», σχολίασε ότι «η κυβέρνησή τους εκπροσωπεί και μάλιστα με τρόπο εμβληματικό όλα όσα αρνήθηκε και κατήγγειλε ο Μπόρχες με τη ζωή και το έργο του: τη δημαγωγία, τον λαϊκισμό, το κακό γούστο και τη χοντροκοπιά». Επειτα από όλες αυτές τις αντιδράσεις, η Λενζ φαίνεται πως ανέκρουσε -για την ώρα τουλάχιστον- πρύμναν.

Οι σχέσεις του συγγραφέα του «Βιβλίου των φανταστικών όντων» και της «Παγκόσμιας Ιστορίας της Ατιμίας» με την κυβέρνηση του Περόν υπήρξαν κάθε άλλο παρά ανθηρές. Στη διάρκεια της πρώτης προεδρικής θητείας του στρατηγού Χουάν Περόν, το 1946, ο Μπόρχες, ως διαφωνών, απομακρύνθηκε από την Εθνική Βιβλιοθήκη στην οποία εργαζόταν και διορίστηκε «επιθεωρητής στα πουλερικά» της κεντρικής αγοράς!

Το λογοτεχνικό του ταλέντο είχε σχεδόν αγνοηθεί από τη χώρα του, μέχρι που τον ανακάλυψε ο περίφημος Γάλλος συγγραφέας Ροζέ Καγιουά και τον μετέφρασε στα γαλλικά τη δεκαετία του '60. «Ο Μπόρχες», τονίζει ο Λιόσα, «δεν ανήκει στην Αργεντινή, αλλά στους αναγνώστες του». Δίνει, μάλιστα, μια συμβουλή σε όσους θέλουν να αποφύγουν τις «μεταθανάτιες ενέδρες»: να επιλέξουν, ως ύστατη επιθυμία, την καύση και να ζητήσουν οι στάχτες τους να σκορπιστούν.

H οικονομική κρίση εξαγνίζει την Τέχνη

Η αγορά παρήγαγε περισσότερη ποσότητα έργων απ’ όση θα μπορούσε να αγοραστεί και απ’ όση θα χρειαζόταν κανείς
Θα μπορούσε κανείς να πει ότι η αγορά δεν έχει σημασία, ότι οι συλλέκτες μπορούν να πιάνονται κορόιδα χωρίς να επηρεάζουν τη δική μας ζωή, η αλήθεια όμως είναι ότι οι δημόσιες πινακοθήκες επηρεάζονται βαθιά από την αγορά και ακολουθούν σε μεγάλο βαθμό τις αγοραστικές συνήθειες των πλουσίων. Κάθε φορά που μπαίνεις σε μια εμπορική γκαλερί, ό,τι βλέπεις βρίσκεται εκεί επειδή φέρνει πολύ χρήμα. Και αν παρατηρήσεις τάσεις, είναι επειδή η αγορά έχει διατάξει ότι η τέχνη πρέπει να είναι κάπως έτσι, και η τέχνη έχει υπακούσει. Κατόπιν, η τέχνη αυτή μπαίνει και στα μουσεία.
Τώρα όμως που η αγορά καταρρέει –οι δημοπρασίες σύγχρονης τέχνης του Σόθμπις στη Νέα Υόρκη τον Νοέμβριο του 2007 και του 2008 έκαναν πωλήσεις 418 και 160 εκατ. δολαρίων αντίστοιχα– τι θα γεμίσει τις πινακοθήκες, ιδιωτικές και δημόσιες; Το 2009 ήδη φαίνεται πολύ διαφορετικό. Γκαλερί κλείνουν η μία μετά την άλλη και η London Art Fair ήταν έρημη στο τέλος του πρώτου απογεύματος της λειτουργίας της. Οι γκαλερί υψηλού γοήτρου σχεδιάζουν εκθέσεις καλλιτεχνών που θεωρούνται «κλασικοί» της σύγχρονης τέχνης, όπως ο Σάι Τουόμπλι και ο Ρόμπερτ Μάνγκολντ, εκθέσεις που πράγματι αξίζει να δει κανείς.
Είναι προφανές σε όποιον έχει μάτια και βλέπει ότι η τέχνη έγινε πιο χυδαία και αποκρουστική στη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών. Εγινε επίσης πιο επιτήδεια και γρήγορη. Το αν θα εξελιχθεί σε κάτι καλύτερο –αν θα γίνει πιο ευφυής, εκλεπτυσμένη, επινοητική, ακόμα και πρωτότυπη– είναι ένα ερώτημα στο οποίο προς το παρόν δεν μπορούμε να απαντήσουμε, αλλά αυτοί οι δύσκολοι καιροί πιθανόν να την ευνοήσουν.
Λιγότερα χρήματα σημαίνει λιγότερες γονυκλισίες στους συλλέκτες, λιγότερη δουλικότητα απέναντι στους σπόνσορες, λιγότερα προϊόντα βασισμένα στη ζήτηση. Μπορεί επίσης να σημαίνει λιγότερα σκουπίδια στις εκθέσεις, από αυτά που σίγουρα αποκαρδιώνουν τους επισκέπτες (κι ας μην το ομολογούν). Και αν τα λιγότερα χρήματα μπορούν να αποσπάσουν από τους καλλιτεχνικούς κύκλους την υπόσχεση να κοιτάζουν πλέον το έργο τέχνης ως έργο τέχνης και μόνο, τότε αυτό μπορεί να είναι πραγματικά η αρχή μιας νέας εποχής.
Πλήρες κείμενο ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ 22/2/2009

Για τον Τζων Απντάικ : η διασημότητα

Ηταν αρνητικός όσον αφορά τη διασημότητα – «η διασημότητα είναι μια μάσκα που τρώει το πρόσωπο» έγραψε. «Μόλις αποκτήσει κανείς την επίγνωση ότι είναι “κάποιος”, ότι τον κοιτάνε και τον ακούνε με ιδιαίτερη προσοχή, η εισροή σταματάει και ο πρωταγωνιστής γίνεται τυφλός και κουφός μέσα στη λάμψη του. Μπορείς είτε να κοιτάζεις είτε να σε κοιτάζουν». Κι όμως, εκείνον δεν τον τύφλωσε η διασημότητα – ήταν ένας πρωταθλητής που του άξιζε η χρυσή ζώνη.

Από την Καθημερινή 22/2/2009